AUTORSKIE PROGRAMY KSZTAŁCENIA

 

1. Co to jest program nauczania?
Przez program nauczania najczęściej rozumiemy listę celów, hasła z zakresu materiału nauczania(które są uzupełnione różnymi uwagami) i orientacyjnie określony przydział godzin.  Współcześnie program nauczania jest rozumiany jako czynności, które ma opanować uczeń pod kierunkiem nauczyciela. 
Natomiast podstawa programowa jest to zakres treści nauczania ustanowiony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, obowiązujący w danym przedmiocie szkolnym na danym szczeblu kształcenia. Każdy program nauczania powinien obejmować obok treści oryginalnej dla danego programu, odpowiednią podstawę programową.

2. Co to jest autorski program nauczania (własny program nauczania)? 
Oryginalny program nauczania pod względem szczegółowych celów kształcenia, układu materiału nauczania, oczekiwanych osiągnięć, strategii i metod nauczania oraz środków, opracowany przez nauczyciela lub grupę nauczycieli najczęściej dla uczniów danej szkoły.

3. Powstanie autorskich programów kształcenia w Polsce:
W Polsce w związku z reformą edukacji rozpoczętej 1 września 1999r. powstała możliwość opracowywania programów kształcenia przez nauczycieli. Przyjęto że program nie musi, choć może być, konstruowany od początku do końca przez nauczycieli. Wszyscy nauczyciela powinni uzyskać odpowiednie przygotowanie do tego zadania w ramach doskonalenia zawodowego. Szczególnie pomocne może być studiowanie dydaktyki ogólnej.

4. Czym jest wzorzec programu( zwany inaczej organizacją programu)?
Na wzorzec programu składają się takie elementy jak:

- praca nad programem

- planowanie 

- i jego organizacja (uporządkowanie elementów programu w całość)

Wybór wzorca programu podyktowany jest orientacją filozoficzną konstruktora programu oraz jego podejściem do programu.

5. Elementy wzorca programu.
Wzorzec programu składa się z 4 elementów:

- ideały, zadania, cele;

- materiał nauczania; 

- sytuacje dydaktyczne (przeżycia, doświadczenia, z których składa się proces uczenia się);

- sposoby oceniania. 

Wzorce programu nauczania zawierają wszystkie te elementy, lecz w różnych proporcjach.

6. Źródła wzorca programu.
Tworząc autorski program kształcenia źródłem wzorca programowego jest:

społeczeństwo

uczeń

wiedza

duchowość

Nigdy jednak nie jest tak, że sięga się tylko do jednego źródła a świadomie pomija inne.

7. Dwa wymiary wzorca programu.
Organizację programu możemy opisywać w wymiarze pionowym lub poziomym. Pionowy wymiar dotyczy kolejności i ciągłości, czyli organizacji zawartości programu wzdłuż linii czasu (rozłożenie materiału w danym czasie). Poziomy wymiar odnosi się do zakresu i integracji, czyli równoległego układu zawartości programu (rozłożenie materiału na zajęcia).

 8. Cechy konstrukcyjne wzorca programu:

ZAKRES to ilość i szczegółowość materiału w programie. W praktyce często spotykamy się z tym, że w ustalaniu zasad brana jest pod uwagę dziedzina poznawcza wyników kształcenia, a pomijana emocjonalna i psychoruchowa.

INTEGRACJA, czyli powiązanie rodzajów wiedzy i doświadczeń, które planujemy włączyć do programu. Dzięki integracji uczeń zyskuje spójny obraz wiedzy i lepiej rozumie materiał.

KOLEJNOŚĆ oznacza ułożenie elementów programu. W układaniu programu kształcenia bierze się pod uwagę treść. Mogą być stosowane cztery metody uczenia się: -uczenie się od prostego do złożonego; -zachowanie warunków dostępnych uczenia się danego materiału; -przechodzenie od ogółu do szczegółu; -zachowanie chronologii czyli historii.

CIĄGŁOŚĆ, czyli powracanie w programie do określonych ważnych pojęć i umiejętności, które powinny być opanowane w sposób dokładniejszy.

WYRAZISTOŚĆ, to znaczy powiązania pionowe i poziome między różnymi elementami i cechami programu. Wyrazistość pionowa to ułożenie treści w sekwencje obejmujące kolejne klasy, a wyrazistość pozioma to powiązanie kursu literatury z kursem historii w danej klasie programy zintegrowane charakteryzują się poziomą wyrazistością. Program kształcenia powinien być dopasowany do poziomu klasy. Wiadomości podmiotowe powinny się ze sobą wiązać.

RÓWNOWAGA, czyli każdy element i cechę wzorca programu należy wziąć pod uwagę w odpowiedniej proporcji i czasie. Równowagi należy szukać między ześrodkowaniem programu na dziecku i na przedmiotach, miedzy potrzebami jednostki i społeczeństwa, zadaniami kształcenia powszechnego i przystosowanego do danych uczniów, poszerzaniem i pogłębianiem treści, treścią tradycyjną i nowoczesną, zadaniami związanymi z różnymi stylami uczenia się różnych grup uczniowskich, różnymi metodami nauczania i sytuacjami dydaktycznymi, pracą i zabawą i między wpływami edukacyjnymi społeczności i szkoły.

9. Trzy główne typy wzorca
W opracowaniu autorskich programów szkolnych należy uwzględnić typowe wzorce programu. Dużo z nich stanowi połączenie trzech głównych typów wzorca:

a) Wzorce ześrodkowane na materiale:
 - są najczęściej spotykane, dlatego, że wiedza jest podstawowym składnikiem programu i większość materiałów dydaktycznych ma strukturę zgodną ze strukturą wiedzy. - zalicza się do nich wzorce: przedmiotowy, ześrodkowany na dziedzinie nauki, pól treściowych, pól korelacyjnych, procesualne.

b) Wzorce ześrodkowane na uczniu:
- stawiają ucznia w centralnym miejscu programu szkolnego;
Wzorce takie spotyka się najczęściej w szkołach podstawowych w klasach I-III  gdzie nauczyciel patrzy na ucznia całościowo, najczęściej to jeden nauczyciel uczy klasę. - zalicza się do nich wzorce: ześrodkowane na dziecku, ześrodkowane na doświadczeniu, romantyczne(radykalne), humanistyczne.

c) Wzorce ześrodkowane na problemach:
- ukierunkowane na treści i rozwój uczniów;
- treść dobiera się pod względem problemów, możliwości, zainteresowań i potrzeb uczniów;
- zalicza się do nich wzorce: ześrodkowane na sytuacjach życiowych, problemów rdzeniowych, ześrodkowane na problemach społecznych i rekonstrukcjonistycznych.

10. Kreowanie programu
Opiera się na zasadach technicznej, naukowej natury i składa się z działań o charakterze humanistycznym i artystycznym dzięki temu szkoły mogą realizować określone zadania. Większość z modeli kreowania programu można podzielić na kategorie:

*  TECHNICZNO-SCJENTYSTYCZNE:

- behawiorystyczne

- menadżerskie

- akademickie

Zwolennikami tej kategorii są programiści opierający się na wzorcu ześrodkowanym na materiale.  Podejście techniczno-scjentyczne jest to pewien sposób myślenia. Tworząc program robi się szkic lub plan. Program to złożona całość tak łącząca elementy żeby służyły wspólnemu zadaniu, czyli edukowaniu człowieka. Stosowany jest tutaj schemat środek-cel chodzi o to, że im bardziej skupimy się na środkach tym szybciej uzyskamy cel.

*  NIETECHNICZNE i NIESCJENTYSTYCZNE:

- humanistyczne

- rekonceptualistyczne

Zwolennikami tej kategorii są programiści opierający się na wzorcu ześrodkowanym na uczniu. Podejście nietechnicznie i niescjentystyczne dominuje w nim subiektywizm i indywidualność. Ważny jest uczeń i jego aktywność w procesie kształcenia. Prace programowe nie skupiają się na treści, ale na uczniu. Program rozwija się i narasta w miarę realizacji, dokładne planowanie programu nie ma więc sensu. W tym podejściu ważne jest jak uczeń postrzega siebie i swoje preferencje, jak ocenia swoje potrzeby, jak dąży do zintegrowania psychiki. To wszystko stanowi dane, na podstawie, których kreuje się program. Prace programowe nie są skupione na treści, ale na uczniu. Materiał nauczania ma stać się okazją do refleksji nad wiedzą i jej krytyki, a wszystko to dzięki temu, że uczeń czynnie uczestniczy w nadawaniu znaczeń wiadomością. Nauczyciel staje się partnerem ucznia zaangażowanym w proces uczenia się i rozmowę na tematy interesujące obie strony.

11. Konstruowanie autorskiego programu nauczania ma trzy etapy:

1) Etap diagnozy 

2) Etap projektowania a w nim: kompetencje instruktora określenie koncepcji programu formułowanie celów dobór i układ materiału nauczania ustalenie wymagań programowych (standardy) obudowę programu warunki wdrażania programu

3) Etap ewaluacji a w nim: fazy ewaluacji typy ewaluacji metody ewaluacji

12. Co powinien zawierać autorski program nauczania?  

1. Jakiego przedmiotu lub bloku przedmiotowego dotyczy;

2. Dla jakiego etapu nauczania;

3. Ile godzina na realizację;

4. Dla jakiego typu kursu;

5. Dla kogo jest (cechy, możliwości umysłowe, zainteresowania itp.);

6. Przygotowanie nauczycieli i wyposażenie szkoły;

7. Kto przygotował, jakie jest doświadczenie zawodowe tej osoby i do kogo należą prawa autorskie;

Przygotowały:
 Agnieszka Łączak,
Alina Harasimowicz,
Małgorzata Niemyska

Bibliografia:
Franciszek Bereźnicki, ,,Dydaktyka kształcenia ogólnego." str: 171-177

PROGRAM I KRYTERIA DOBORU TREŚCI KSZTAŁCENIA

1.Program i treści kształcenia
a) Program nauczania:
- odpowiednio przez specjalistów uporządkowany zbiór tematów z wybranych dziedzin wiedzy i życia przydatny dla nauczania
Program nauczania według:
K. Kruszewski - to wszystkie dokumenty, które normują prace szkół i nauczycieli
W. Okoń - proponuje użycie terminu ,,program nauczania" lub ,,program kształcenia", który wyznacza czynności ucznia i nauczyciela.
b) Treści kształcenia w ujęciu :

Tradycyjnego rozumienia	W. Okonia	F. Bereźnickiego	J. Półturzyckiego
Całokształt podstawowych wiadomości i umiejętności z dziedziny nauki, techniki, kultury, sztuki oraz praktyki społecznej , przewidziany do opanowania przez uczniów podczas ich pobytu w szkole	Treść kształcenia – curriculum , odpowiednio uporządkowany zasób informacji i czynności, których opanowanie ma umożliwić bądź ułatwić człowiekowi ukształtowanie jego stosunków ze światem go otaczającym	Treściami kształcenia określa się system wzajemnie ze sobą powiązanych wiadomości, umiejętności, nawyków i doświadczeń	Zasób faktów, pojęć, wiadomości, prawidłowych związków i teorii przekazywanych przez nauczycieli w procesie kształcenia

      

Curriculum – łaciński odpowiednik pojęcia programu, po łacinie oznacza „ tor wyścigu rydwanów”  , zakłada więc cel, drogę do celu i środek realizacji celu. 

2. Funkcje, modele, ujęcia i rodzaje  programów

Funkcje programów:

społeczna - program kształcenia może zapewniać reprodukcję kulturową lub zmianę społeczną

pedagogiczna - dobór treści kształcenia pod kątem wspomagania indywidualnego rozwoju dziecka

Modele programów kształcenia według H. Komorowskiej

1. model analityczny

• ,,uczyć się, by przyswoić"
• traktuje wiedzę jako obiekt, który należy zdobyć
• preferuje encyklopedyczne fakty, nie zaś umiejętności

2. model hermeneutyczny

• ,,uczyć się, by znaleźć odpowiedz"
• wiedza jako produkt współtworzenia nauczyciela i ucznia
• preferuje uczenie się przez doświadczenie

3. model krytyczny

• ,,uczyć się, by zmieniać"
• wiedza jako uzyskanie możliwości zmiany otaczającej rzeczywistości
• odpowiada na pytanie ,,jak zmieniać świat"

Podział programów:

- programy oparte na filozofii programów:

• pajdocentryczny - program elastyczny, otwarty, kładzie nacisk na gromadzenie doświadczeń płynących z interakcji dziecka ze środowiskiem szkolnym lub pozaszkolnym
• praktyczny - kładzie nacisk na kształcenie umiejętności, wiedzy i postaw
• o nachyleniu społecznym - występuje w nim socjalistyczna podbudowa, promująca społeczną sprawiedliwość
• tradycyjny - kładzie nacisk na naukę czytania, pisania i liczenia

- ze względu na typ wykształcenia:

• program kształcenia ogólnego
• program kształcenia zawodowego

- ze względu na treść nauczania:

• program przedmiotowy(akademicki) - przedmiot nauczania może być subdyscypliną naukową, zakłada, że uczeń podąża za nauczycielem
• program zintegrowany - zakłada, że nauczyciel podąża na uczniem, łączy niezależne dyscypliny w ujednoliconą całość, są elastyczne(dostosowanie się do poziomu i zainteresowań uczniów)

- ze względu na układ treści:

• programy liniowe - treści nauczania są organizowane według zasady przechodzenia od prostego do skomplikowanego, od wcześniejszego do późniejszego (bez opanowania elementu A nie można zrozumieć elementu B)
• programy koncentryczne - te same treści powtarza się co jakiś czas, rozszerzając stopniowo ich zakres, wzbogacając o nowe składniki

- Syllabus - broszura zawierająca program kształcenia

 budowa syllabus:1) przedmioty nauczania w rodzaju matematyki 2) zagadnienia i ścieżki     międzyprzedmiotowe, np. rozwój myślenia 3) metody kształcenia np. opowiadania.

Ujęcia programów:

1.Program jako wykaz treści nauczania - obejmuje zestaw podstawowych treści nauczania, stanowi wykaz, spis tematów.

2. Program jako zestaw planowanych czynności pedagogicznych - kompletny zestaw planowanych czynności pedagogicznych (zakres nauczania, układ treści, propozycje działów treści, interpretacje treści, metody i techniki nauczania)

3. Program jako zestaw zamierzonych efektów pedagogicznych - wykaz rezultatów jakie chcemy osiągnąć w danym procesie edukacyjnym (wiadomości, umiejętności, kompetencje)

4. Program jako zestaw pojęć i zadań do wykonania - wykaz jednostkowych zadań czy też działań przeznaczonych do wykonania w celu wyrobienia nawyków czynnościowych.

5. Program jako rejestr doświadczeń - wiąże się z całością odbieranych przez ucznia doświadczeń edukacyjnych.

3.Podstawy programów kształcenia.

1. Filozoficzne:

• idealizm: wiedza, podział na przedmioty, hierarchia przedmiotów - najważniejsze to filozofia, teologia, matematyka.
• realizm: wiedza, nauki humanistyczne i ścisłe
• pragmatyzm: bez ścisłej treści ani przedmiotów, rozwiązywanie problemów
• egzystencjalizm: treści i przedmioty do wyboru, materiał obejmuje emocje, estetykę i filozofię

2. Psychologiczne:

Główne teorie uczenia się:

• behawiorystyczne albo asocjacyjne: uczenie się polega na modyfikowaniu lub kształtowaniu zachowania poprzez wzmocnienia i nagrody
• poznawczo - procesualne: w procesie uczenia się jako najważniejsze traktują stadia rozwoju ucznia, myślenie krytyczne i twórcze
• fenomenologiczne i humanistyczne: ujmują dziecko całościowo w tym jego społeczny, psychiczny rozwój

3. Społeczne - relacje między społeczeństwem, oświatą i kształceniem, ważne są także teorie rozwoju społecznego.

4. Kryteria i teorie doboru treści do programów  kształcenia.

Kryteria doboru układu treści według W. Okonia:

1. Rozwijający się człowiek - Okoń podkreśla konieczność dostosowania programu do możliwości uczniów.

2. Zmieniające się społeczeństwo - treści maja kształtować właściwy stosunek do: ojczyzny i narodu, pracy zawodowej, rodziny, życia społeczno - obywatelskiego kraju.

3. Rozwój kultury - czynności związane z poznawaniem wybranych dóbr kultury\ wytwarzaniem prze młodzież różnych wartości, przeżywaniem wartości kulturalnych.

Kryteria doboru materiału nauczania - Konarzewski:

1. Filozofia programu szkolnego

• należy dobierać taki materiał nauczania, jaki reprezentuje całokształt dorobku ludzkości
• należy dobierać taki materiał nauczania, jakiego opanowanie posłuży wytworzeniu w uczniach cech społecznie pożądanych (role, funkcje człowieka)
• należy dobierać taki materiał nauczania, jaki pozwoli rozwinąć zdolności poznawcze uczniów, a szerzej - zdolności przystosowawcze i kreacyjne

2. Kryterium interesu - materiał nauczania odzwierciedla interesy grup i instytucji, kryterium to zwraca uwagę na "właściciela" szkoły i jego powiązania ze społeczeństwem.

3. Kryterium merytoryczne - ciężar odpowiedzialności przejmują specjaliści z dziedzin, z których pochodzi materiał nauczania.

4. Kryterium skuteczności dydaktycznej - zobowiązuje do tego, żeby układ materiału nauczania sprzyjał skutecznemu uczeniu się.

Kryterium doboru treści w ujęciu Półturzyckiego: kryterium społeczno - polityczne, tradycje kultury, rozwój psychofizyczny, kryterium aksjologiczno - teleologiczne.


Źródło:

F. Bereźnicki: Dydaktyka kształcenia ogólnego, Wydawnictwo Impuls, Kraków 2007, str. 121-171

Przygotowały:

Paulina Lasak

Klaudia Osenkowska

Aleksandra Sadowska

Uświadamianie celów kształcenia.

 Wincenty Okoń pisał o znaczeniu świadomości celów kształcenia u uczniów w następujący sposób

„Świadomość tego, co należy przyswoić sobie w ciągu roku czy w ciągu jednej lekcji, pozwala uczniom na uporządkowanie własnego wysiłku, zapobiega przypadkowości i chaotyczności w pracy, stwarza perspektywę zdobycia pewnej wiedzy i zastosowania jej w życiu. Ta perspektywa, o ile ją dobrze uczniom uświadomić, może się stać bardzo wartościowym czynnikiem warunkującym ład wewnętrzny w pracy nauczyciela i uczniów na lekcji. Stanowić ona może linię przewodnią lekcji, czynnik zapobiegający rozpraszaniu uwagi mobilizujący klasę do pracy.”

Oznacza to, że jeżeli uczeń ma jasno sprecyzowane, co musi opanować w danym czasie, łatwiej mu uporządkować treści, rozplanować naukę. Znając swoje możliwości, dostosowuje do nich tempo nauki, nie musi uczyć się wszystkiego od razu. Ponadto jeżeli uczeń wie, co musi opanować i jest świadomy, w jaki sposób może tą wiedzę wykorzystać, do czego ona mu się w życiu przyda, to jego praca na lekcji będzie efektywniejsza. Będzie zmobilizowany do nauki, gdyż będzie miał motywację.

Czyli w procesie kształcenia istotny jest odpowiedni poziom świadomości jego celów zarówno uczniów, jak i nauczycieli. W związku z tym należy zadać pytanie, czym jest „świadomość celu”. I na to pytanie postaram się teraz odpowiedzieć. Otóż pojęcie świadomość jest trudne do zdefiniowania. Aby je wyjaśnić, należy odwołać się do filozofii oraz psychologii. Można wyróżnić co najmniej trzy przypisywane tej definicji odrębne znaczenia.

• W pierwszym świadomość odnosi się do fenomenalnych doznań podmiotu;
• W drugim rozumieniu świadomość to wiedza podmiotu o określonych właściwościach;
• Trzecie rozumienie zostało najbardziej rozpowszechnione i mówi ono, że świadomość to przytomność lub stan czuwania, w odróżnieniu od snu czy stanu utraty przytomności.

Powyższe sposoby rozumienia tego tekstu zostały poddane analizie i badaniom. Na podstawie ich wyników M. Kowalczyk przyjął, że świadomość to  "subiektywna realność aktualnie doświadczana przez podmiot." Najprościej będzie podzielić tę definicję na dwie części. A więc: subiektywna realność oznacza, że świadomość jest dostępna wyłącznie jednemu podmiotowi. Natomiast dalsza część definicji, czyli aktualne doświadczanie wskazuje na to, że zadania o treściach świadomości są relatywizowane do wewnętrznego doświadczenia podmiotu w określonych momentach czasowych ( czyli, że poziom naszej świadomości zależy od tego, jaki bagaż doświadczeń mamy w danym okresie naszego życia).

Psychologia twierdzi, że podstawowe cechy czynności człowieka to ukierunkowanie i zorganizowanie. W mechanizmach ukierunkowujących i organizujących ważną rolę odgrywa informacja. Otrzymywane informacje przechodzą proces analizy i syntezy. W trakcie tych procesów wytwarzają się programy działania i dokonuje się kontrola wykonania (wytwarzamy sobie wtedy obraz sytuacji, przebiegu zdarzeń wewnętrznych, dzięki czemu możemy się wcześniej przygotować do zdarzeń, które dopiero nastąpią lub zaplanować, jakie kolejne czynności wykonamy w odpowiedzi na te zdarzenia).

W języku psychologii mówi się o schematach poznawczych, które ułatwiają człowiekowi antycypowanie, czyli przewidywanie przyszłych zdarzeń, i o schematach operacyjnych, które są wyrazem jego gotowości do wykonania określonych czynności w określonych warunkach. Przewidywanie zdarzeń spełnia funkcję ukierunkowującą przebieg czynności dzięki równoczesnemu procesowi kontroli. PROCES KONTROLI polega na tym, że porównujemy rzeczywistość z tym, co przewidujemy. Świadomość kieruje naszymi czynnościami dzięki temu, że jest subiektywnym obrazem świata i nas samych. Działanie tak rozumianej świadomości jest szczególnym przypadkiem działania informacji. Wpływ informacji na nasz przebieg czynności zależy od tego, w jakim stopniu to, co sobie uświadamiamy jest dla nas ważne i prawdopodobne. Istotnym czynnikiem w ocenie wartości celu i prawdopodobieństwa jego realizacji jest wzrost aktywności jednostki w miarę przestrzennego zbliżania się do celu. Ważna jest:

• jasność celu
• struktura celu ( ilość, jakość, powiązanie celów elementarnych)

Duże znaczenie ma też znajomość faktycznie osiąganych wyników (powodzeń lub niepowodzeń) oraz warunków, w jakich odbywa się dana czynność.Istotne jest również to, czy cel ustaliliśmy sobie sami, czy też został nam on narzucony. 

Uogólniając pojęcie świadomości jest to:

- subiektywny obraz świata i samego siebie

- kieruje przebiegiem czynności jako system o złożonej strukturze.

Wyróżniamy trzy takie systemy:

1) System posiadanych wiadomości, składających się na mniej lub bardziej zwarty obraz świata.

2) System wartości i ocen, postawy emocjonalne, moralne wobec różnych spraw.

3) System działań jakie człowiek potrafi wykonać.

Dwa pojęcia pomagają uczniowi zrozumieć treści, które przekazuje mu nauczyciel są to :

WIEDZA-stosunek do świata zewnętrznego

PRZEŻYCIA-psychika człowieka

Pojęcia te stanowią jedność u człowieka i wzajemnie się warunkują.

Nauczyciel i uczeń powinni w taki sam sposób rozumieć cele kształcenia. Nauczyciel powinien upewnić się, że treści, które przekazuje uczniom są tak przez nich rozumiane jak nauczyciel chciałby żeby były.

Praca ucznia na lekcji zależy od:

- chęci ucznia

-formy i jasności przedstawienia tematu ucznia

-dostosowania celów i zadań do umiejętności ucznia

-celów i zadań wyznaczanych przez nauczyciela

CEL UBOCZNY-jeżeli nie wiemy jaki jest cel ostateczny, to podczas wykonywania danej czynności szukamy sobie mniejszych celów, do których możemy dążyć.

Proces uczenia się wymaga od uczniów wzmożonego i długotrwałego wysiłku,stąd też zadaniem nauczyciela jest troska o stałe mobilizowanie uczniów do nauki. W praktyce szkolnej w małym stopniu zwraca się uwagę o motywowanie uczniów. Zamiast zachęcania uczniów do wysiłku umysłowego często stosuje się groźby i różne sankcje mające na celu zmuszenie ich do nauki.

Jak potwierdza doświadczenie i badania psychologiczne,tylko wtedy można zmobilizować do nauki,gdy momentem wyjściowym procesu nauczania staje się uświadomienie celów i zadań kształcenia oraz ukształtowanie u uczniów pozytywnej motywacji. 

Motywacja według definicji psychologów jest to stan służący nakierowywaniu działań jednostki na określony cel. 

Nie zawsze w postępowaniu nauczyciela uwidacznia się stała dbałość o właściwą motywację uczenia się. Nie zwraca się dostatecznej uwagi na zainteresowania uczniów treściami aktualnie przyswajanymi,na chęć osiągnięcia sukcesu,na ich potrzeby czy atmosferę pracy.

Bardzo ważną sprawą jest zastosowanie właściwych sposobów uświadamiania celów i zadań,dostosowanie ich do poziomu i możliwości intelelektualnej uczniów oraz podanie w zrozumiałej dla nich formie. Można stosować różne środki i sposoby w zależności od pomysłowości i możliwości nauczyciela. Duży wpływ na motywację uczniów może mieć urozmaicenie metod pracy poprzez rozwiązywanie problemów,stosowanie nowoczesnych środków dydaktycznych,wprowadzenie pracy grupowej czy wiązanie nauki szkolnej z życiem.

Działania i zabiegi nauczyciela związane z uświadamianiem celów i zadań kształcenia mają wzbudzić aktywność,która jest niezbędnym czynnikiem w procesie edukacji.

Bibliografia:
Franciszek Bereźnicki, (2007), Dydaktyka kształcenia ogólnego. Kraków: Oficyna wydawnicza IMPULS, s. 116 - 120


Prezentację przygotowały:

Paulina Świątkowska

Nikola Maligłówka

Kinga Jakubowska

Taksonomiczne ujęcia celów kształcenia ogólnego.

Pojęcie taksonomii:

• z języka greckiego: TAKSISNOMOS =  TAKSIS(układ) +NOMOS(prawo)
• termin zaczerpnięty z biologii  oznaczający naukę o zasadach klasyfikacji gatunków zwierzęcych i roślinnych
• nauka o zasadach klasyfikacji, układach, hierarchii, porządku

            taksonomiczne =  hierarchiczne

                ujęcia celów          uporządkowania

                       kształcenie           celów edukacyjnych

Taksonomia charakteryzuje się:

a)poprawnością terminologii dydaktycznej

b)zwięzłością i jasnością haseł

c)zdefiniowaniem kategorii celów z przykładami zadań

d)jednoznacznym powiązaniem poszczególnych kategorii z czynnościami uczenia się     

e) hierarchiczną klasyfikacją od kategorii najniższych do najwyższych

5 klas kryteriów identyfikujących taksonomię według Cz. S. Nosala:

 -cechy sytuacji dydaktycznej 

-poziomy organizacji procesów informacyjno - komunikacyjnych uczącego się

-typy i poziomy organizacji procesów kontrolno - programujących

- rodzaje materiału nauczania

-typologie wyników końcowych

Taksonomia powinna być:

a)praktyczna (powinna być zrozumiała dla wszystkich i zawierać tylko cele edukacyjne)

b)kumulatywna (cele szczegółowe zawierają się w celach ogólnych, jest hierarchia  celów)

c)jasno sformułowana (cele dydaktyczne są jasno sformułowane)

d)poprawna (poprawność języka)

Funkcje taksonomii:

 a)społeczna 

-umożliwia określenie celów kształcenia

-pomaga ustalić ideał wychowania

b)organizacyjna

-umożliwia zaplanowanie długoterminowych działań

-umożliwia zaplanowanie realizacji celów

Taksonomiczne ujęcie celów edukacji jest ważne, ponieważ:

 -pozwala odpowiedzieć nauczycielowi na pytanie: czy osiągnął on zamierzony cel

- jest źródłem informacji jakościowej i ilościowej:

  informacja jakościowa (kategorialna)- określa czy bieżące czynności i ich cząstkowe wyniki zmierzają  we właściwym kierunku, zgodnie z zaplanowanym celem.
 informacja ilościowa(parametryczna)- pozwala odpowiedzieć na wiele pytań szczegółowych np. czy  zakres, struktura i trwałość przekazanej wiedzy jest zadowalająca

-porządkuje, kontroluje i wartościuje cząstkowe osiągnięcia uczniów

-w pomiarze pozwala uwzględnić warunki w jakich nastąpiły osiągnięcia uczniów

zwiększa ukierunkowanie i skuteczność działania nauczyciela

-ma wielostronne podeści do procesu kształcenia

Taksonomię  tworzy się w zakresie sfer:

a) dziedziny poznawczej

b)dziedziny emocjonalnej

c)dziedziny psychomotorycznej

Dziedzina poznawcza

Stworzona w 1956r. przez Benjamina Blooma. Obejmuje sześć poziomów:

1. WIEDZA – opanowanie wiadomości różnego rodzaju takich jak fakty, pojęcia ogólne czy teorie.
2. ROZUMIENIE- ukazywanie rozumienia faktów przez porządkowanie, porównywanie, opisywanie i tłumaczenie.
3. ZASTOSOWANIE – rozwiązywanie problemów w nowych sytuacjach przez zastosowanie nabytej wiedzy
4. ANALIZA – analiza informacji, ich podział na części i ustalenie stosunków między nimi. Wyprowadzenie dowodów i wniosków na poparcie twierdzeń.
5. SYNTEZA – zestawienie informacji w nowy sposób przez łączenie elementów w nowe struktury lub proponowanie alternatywy rozwiązań.
6. OCENIANIE -  przedstawienie i obrona opinii przez wyrażenie sądów o słuszności pomysłów lub jakości pracy w oparciu o założone cele. Rozważanie, dokumentowanie.

Dziedzina emocjonalna 

Opracowana przez zespół w składzie: Dawid R. Krathwol, Benjamin Bloom, Bertram B. Masia. Obejmuje pięć kategorii:

1. RECEPCJA- odbiór bodźców emocjonalnych z odpowiednim nastawieniem, chęcią oraz uwagą wybiórczą lub dowolnie skierowaną. Uczący się powinien przyswoić ze zrozumieniem m.in. dźwięki, wydarzenia, rozmiary
2. DZIAŁANIE – z wyrażaniem na nie zgody, z chęcią działania i zadowoleniem z podjętego działania. Znajomość instrumentów, instrukcji, przemówień, twórczości artystycznej itd.
3. WARTOŚCIOWANIE – akceptacja wartości, wiara i zaangażowanie w nie i poświęcenie im. Inną formą aktywności na rzecz uznawanych wartości jest ich obrona wyrażona w dyskusjach czy protestach rezultatem czego jest często członkostwo w grupach czy twórczość artystyczna.
4. ORGANIZACJA- pojęciowe ujęcie wartości i tworzenie systemu wartości. Umiejętności potrzebne na tym poziomie to definiowanie, formułowanie, dyskutowanie. Efektami są: strategie, kryteria, standardy
5. WYBÓR WŁASNEGO SYSTEMU WARTOŚCI – podporządkowanie postępowania wartościom, które stają się cechami osobowymi. Ukształtowanie wartości zmieniają się w światopogląd.

Dziedzina psychomotoryczna
Sfery taksonomii psychomotorycznej obejmują 5 etapów:

Etap 1 – pobudzenie zmysłowe

Etap 2 – nastawienie umysłowo-emocjonalne

Etap 3 – działanie pod czyimś kierunkiem

Etap 4 – automatyzacja

Etap 5 – działania kompleksowe

Jednak nie wszyscy twórcy taksonomii tej grupy wyodrębniają wszystkie wymienione etapy.

Taksonomie opracowane przez polskich autorów:

Trud opracowania taksonomii podjęli również polscy autorzy: Wincenty Okoń, Bolesław  Niemierko, Kazimierz Denek.

Według Okonia, taksonomie są to cele kształcenia, które można poddać pomiarowi za pomocą testów dydaktycznych. Bardzo istotne jest to, że uczeń samodzielnie może dokonać oceny tego co zrobił, jakie postępy uczynił oraz to, że samodzielnie będzie mógł zdobyte umiejętności wykorzystać w praktyce.

Taksonomia celów kształcenia według K. Denka propaguje model wykształconego Polaka, który zdobywa wiedzę na różnych polach. Nowo zdobyte wielowymiarowe kwalifikacje posłużą do przygotowania człowieka do nowych ról społecznych, zawodowych, nauczą jak pracować i jak żyć oraz wskażą czym kierować się w życiu, przekażą wartości moralne czy też duchowe. Człowiek musi przystosować się do rzeczywistości, ale posiadając pewną wiedzę będzie mógł ją również zmieniać i udoskonalać.

Taksonomie celów wg. Bolesława Niemirki   :

a)      taksonomia celów nauczania

b)      taksonomia celów wychowania

c)      taksonomia celów praktycznych

Taksonomia celów nauczania B. Niemierki:

Stosunkowo dużą popularność zdobyła taksonomia B. Niemierki. Przy czym odnosi się to do celów nauczania. Autor przedstawił ją po raz pierwszy w książce ABC testów osiągnięć szkolnych i dlatego bywa nazywana taksonomią ABC.

 

Poziom	Kategoria
I. Wiadomości	A. Zapamiętanie wiadomości B. Zrozumienie wiadomości
II. Umiejętności	C. Stosowanie wiadomości w sytuacjach typowych D. Stosowanie wiadomości w sytuacjach problemowych

A. Zapamiętanie wiadomości- wiadomości mogą dotyczyć terminologii, faktów, praw i teorii naukowych, kryteriów oceny, zasad działania i metodologii badań. W każdym wypadku uczeń uzyskuje gotową wiedzę, wymagającą co najwyżej pewnego przegrupowania dla powiązania z wiedzą poprzednio uzyskaną. Wiadomości są zapamiętane, gdy uczeń jest w stanie odszukać je w pamięci, sprawdzić kompletność i ewentualnie uzupełnić, przedstawić je w formie ustnej lub pisemnej, albo wykorzystać w praktycznym działaniu. Uczeń powinien nam powiedzieć lub pokazać „jak to zrobić” ale niekoniecznie musi umieć wykonać daną czynność.

B. Zrozumienie wiadomości-  obejmuje podstawowy poziom zrozumienia, pozwalający na operowanie wiadomością w zakresie uznanym za niezbędny na danym szczeblu nauczania przedmiotu.

Główne rodzaje wymaganych operacji są następujące:

Tłumaczenie, czyli przedstawienie wiadomości „swoimi słowami”

Interpretacja polega na streszczeniu wiadomości w porównaniu z innymi

Ekstrapolacja, czyli „przedłużenie” opisu zjawiska na inne sytuacje, równoległe lub przyszłe.

C. Zastosowanie wiadomości w sytuacjach typowych- oznacza opanowanie przez ucznia umiejętności praktycznego posługiwania się wiadomościami według podanych mu uprzednio wzorów.

D.Zastosowanie wiadomości w sytuacjach problemowych- najwyższa kategoria celów obejmująca złożone procesy umysłowe, które prowadzą do znalezienia właściwej drogi rozwiązania problemu, czyli sytuacji nowej dla ucznia. Na zastosowanie wiadomości w sytuacjach problemowych składają się trzy główne rodzaje czynności: analiza, synteza, ocena.

Taksonomia celów praktycznych(psychomotorycznych):

POZIOMY	KATEGORIE
I. Działania	A. Naśladowanie działania B. Odtwarzanie działania
II. Umiejętności	C. Sprawność działania w zmiennych warunkach D. Sprawność działania w zmiennych warunkach

A. Naśladowanie działania- polega na obserwacji wybranych przedmiotów i działań z nimi związanymi. Osoba wykonuje własne działanie i systematycznie kontroluje każdy element przez porównanie ze wzorem.

B. Odtwarzanie działania-polega na wykonywaniu praktycznego zadania w całości bez jednoczesnego obserwowania wzoru. Jest to wykonywane z niewielką jeszcze skutecznością.

C. Sprawność działania w zmiennych warunkach-polega na wykonaniu wyuczonego działania praktycznego. Osoba osiągnie zamierzony cel, gdy ważne okoliczności zadania nie ulegną zmianie.

D. Sprawność działania w zmiennych warunkach- polega na wykonywaniu działania automatycznie, przy bardzo niewielkim nakładzie energii i czasu osiąga się skuteczność. Działanie może być łączone z innymi czynnościami i podejmowane w różnych warunkach.

Taksonomia celów wychowania:

POZIOM	KATEGORIE
I. Działania	A. Uczestnictwo w działania B. Podejmowanie działania
II. Postawy	C. Nastawienie na działanie D. System działań

A. Uczestnictwo w działania- polega na chętnym dostosowaniu się wychowanka do sytuacji, jednak działanie nie jest podejmowane z jego inicjatywy.

B. Podejmowanie działania- polega na uczestnictwu wychowanka w działaniu z własnej inicjatywy, dostosowaniu się do sytuacji i organizowanie  jej. Postępowanie te nie jest w mało utrwalone.

C. Nastawienie na działanie- polega na świadomym uczestnictwu wychowanka w działaniu, podejmowaniu danego zadania z chęcią i na namawianiu do  uczestnictwa w nim inne osoby.

Poglądy wychowanka są pozbawione szerszego uogólnienia i pełnej spoistości.

D. System działań- polega na identyfikowaniu się wychowanka z danym działaniem.

Jak wykorzystywane są w praktyce funkcje taksonomii?

Uwzględniając użyteczność taksonomii, ich funkcje w projektowaniu, realizacji, jak też kontroli i ocenie procesów kształcenia, należy pamiętać o niewielkim ich wykorzystaniu w praktyce edukacyjnej.( F. Bereźnicki:)

Przyczyną stosunkowo niewielkiego wykorzystania w praktyce funkcji taksonomii jest:

a)wielość i różnorodność istniejących i wciąż powstających taksonomii

b)brak wystarczającego wykształcenia nauczycieli w zakresie psychologicznych teorii uczenia się.

Powyżej przedstawione ograniczenia powodują brak możliwości odpowiedniego formowania celów operacyjnych do czego powinny być wykorzystywane taksonomię. 

Źródło:

F. Bereźnicki: Dydaktyka ogólna w zarysie, Szczecin 1987 str. 89-109

Przygotowały:

Aleksandra Bednarek

Magdalena Mańkowska

Paulina Sawicka

Marta Zawadzka